Uşaq Ortodontiyası

Uşaq ortodontiyası uşaqlarda dişlərin düzülüşü, qapanış və çənə inkişafı ilə bağlı problemlərin erkən diaqnostikası və müalicəsi ilə məşğul olan ortodontiya sahəsidir. Erkən ortodontik müayinə bəzi problemlərin böyümə dövründə daha rahat idarə olunmasına kömək edə bilər və gələcəkdə daha mürəkkəb müalicəyə ehtiyacı azalda bilər.

Dişlərin əyri çıxması, diş sıxlığı, alt və ya üst çənənin qeyri-düzgün inkişafı, ağızdan nəfəs alma və uzun müddət davam edən barmaq əmmə kimi vərdişlər uşaqlarda ortodontik problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər. Bu dəyişikliklər vaxtında qiymətləndirildikdə, uşağın böyümə potensialından istifadə edərək daha uyğun müalicə planı hazırlamaq mümkündür.

Uşaq ortodontiyasında məqsəd hər uşağa aparat təyin etmək deyil. Əsas məqsəd dişlərin, çənələrin və qapanışın inkişafını düzgün qiymətləndirərək ehtiyac olduqda uyğun zamanda müdaxilə etməkdir. Bəzi uşaqlarda yalnız müntəzəm müşahidə kifayət edir, digərlərində isə ortodontik plastinkalar, treynerlər, funksional aparatlar və ya sonrakı mərhələdə breket müalicəsi tövsiyə oluna bilər.

Uşaq ortodontiyası nədir?

Uşaq ortodontiyası süd, qarışıq və daimi dişlənmə dövründə dişlərin düzülüşünü, qapanışı və çənələrin inkişafını qiymətləndirən ortodontiya sahəsidir. Məqsəd problemi erkən mərhələdə müəyyənləşdirərək uşağın yaşına və inkişaf mərhələsinə uyğun fərdi müalicə planı hazırlamaqdır.

Uşaqlarda dişlərin inkişafı davam etdiyi üçün bəzi ortodontik problemləri böyümə dövründə yönləndirmək mümkün olur. Bu yanaşma gələcəkdə daha mürəkkəb müdaxilələrin qarşısını tam almasa da onların həcmini azaltmağa kömək edə bilər.

Ortodontik müayinə zamanı yalnız dişlərin düzülüşünə baxılmır. Həkim qapanışı, diş qövslərinin formasını, çənələrin bir-biri ilə münasibətini, ağız vərdişlərini və ümumi inkişaf xüsusiyyətlərini birlikdə qiymətləndirir. Lazım gəldikdə əlavə görüntüləmə üsullarından istifadə olunaraq daha dəqiq diaqnostika aparılır.

Valideynlərin tez-tez düşündüyünün əksinə olaraq, hər əyri diş dərhal breket və ya aparat tələb etmir. Bəzi hallarda uşağın inkişafını müəyyən müddət izləmək daha doğru qərar ola bilər. Buna görə müalicə planı yalnız fərdi müayinədən sonra hazırlanmalıdır.

Uşaq ortodontiyası nə vaxt başlamalıdır?

Uşaqlarda ilk ortodontik müayinə adətən qarışıq dişlənmə dövründə, yəni ilk daimi azı dişləri və ön dişlər çıxmağa başladıqda tövsiyə olunur. Bu mərhələdə çənələrin inkişafı, qapanış və dişlərin düzülüşü qiymətləndirilərək erkən müdaxilə tələb edən problemlər müəyyən edilə bilər.

Bir çox valideyn ortodontik müalicənin yalnız bütün daimi dişlər çıxdıqdan sonra mümkün olduğunu düşünür. Halbuki bəzi problemlər erkən yaşlarda qiymətləndirildikdə daha uyğun zamanda müdaxilə etmək və çənə inkişafını izləmək mümkün olur.

İlkin müayinə zamanı aşağıdakı məqamlar qiymətləndirilir:

• Dişlərin çıxma ardıcıllığı
• Diş qövsünün eni və forması
• Alt və üst çənənin qarşılıqlı münasibəti
• Dişləmənin (qapanışın) vəziyyəti
• Barmaq əmmə və ya ağızdan nəfəs alma kimi vərdişlər
• Daimi dişlər üçün kifayət qədər yerin olub-olmaması

Erkən müayinənin məqsədi hər uşağa dərhal ortodontik müalicə başlamaq deyil. Bəzi uşaqlarda sadəcə periodik nəzarət kifayət edir, digərlərində isə plastinka, treyner və ya funksional aparat kimi erkən ortodontik yanaşmalar tövsiyə oluna bilər.

Uşaqlarda ortodontik problemlərin əlamətləri hansılardır?

Ortodontik problemlər hər zaman yalnız əyri dişlərlə özünü göstərmir. Dişlərin çıxma qaydasındakı dəyişikliklər, çənələrin inkişafındakı uyğunsuzluqlar və bəzi ağız vərdişləri də ortodontik müayinə üçün səbəb ola bilər. Bu əlamətlərin erkən qiymətləndirilməsi müalicənin planlaşdırılmasına kömək edir.

Diş sıxlığı və əyri dişlər nəyi göstərə bilər?

Diş sıxlığı uşaqlarda ən çox rast gəlinən ortodontik problemlərdən biridir. Bu vəziyyət diş qövsündə kifayət qədər yer olmadıqda və ya dişlərin çıxma istiqaməti dəyişdikdə yaranır.

Valideynlər aşağıdakı halları müşahidə etdikdə ortodontik müayinəyə müraciət etmələri məqsədəuyğun ola bilər:

• Dişlərin üst-üstə çıxması
• Yeni çıxan dişlərin dönmüş vəziyyətdə görünməsi
• Daimi dişlərin qeyri-bərabər düzülməsi
• Süd dişlərinin vaxtından əvvəl və ya gec itirilməsi

Bu əlamətlər hər zaman ciddi problem demək olmasa da, erkən qiymətləndirmə gələcək müalicə planının hazırlanmasına kömək edir.

Alt və ya üst çənənin irəlidə olması nə deməkdir?

Bəzi uşaqlarda alt çənə üst çənədən daha öndə, bəzilərində isə üst çənə daha irəlidə görünə bilər. Bu vəziyyət qapanış pozuntusu ilə əlaqəli ola bilər və həm estetik görünüşə, həm də çeynəmə funksiyasına təsir göstərə bilər.

Ortodontik müayinə zamanı problemin dişlərdən, çənə inkişafından və ya hər iki amildən qaynaqlandığı dəqiqləşdirilir. Müalicə planı da bu qiymətləndirməyə əsasən fərdi şəkildə hazırlanır.

Ağızdan nəfəs alma və ağız vərdişləri ortodontik problemlərə təsir edirmi?

Uzun müddət davam edən ağızdan nəfəs alma, barmaq əmmə, əmzikdən uzun müddət istifadə və dilin qeyri-düzgün mövqeyi bəzi uşaqlarda diş qövslərinin və qapanışın inkişafına təsir göstərə bilər.

Bu vərdişlərin hər biri ortodontik problem yaratmaya bilər. Lakin onlar uzun müddət davam etdikdə həkim tərəfindən qiymətləndirilməsi və ehtiyac olduqda uyğun yanaşmanın seçilməsi vacibdir.

Uşaqlar üçün ortodontik plastinkalar nə zaman istifadə olunur?

Ortodontik plastinkalar böyümə dövründə bəzi diş və çənə problemlərinin idarə olunması üçün istifadə edilən çıxarıla bilən ortodontik aparatlardır. Onlar hər uşaq üçün uyğun olmur və yalnız ortodontik müayinədən sonra fərdi göstəriş əsasında təyin edilir.

Plastinkalar müxtəlif məqsədlərlə istifadə oluna bilər:

• Diş qövsünün genişləndirilməsi
• Daimi dişlər üçün yerin qorunması və ya yaradılması
• Yüngül diş düzülüşü problemlərinin istiqamətləndirilməsi
• Bəzi qapanış pozuntularının erkən mərhələdə idarə olunması

Plastinkanın effektivliyi onun düzgün hazırlanması ilə yanaşı, uşağın həkimin tövsiyələrinə uyğun istifadə etməsindən də asılıdır. Müalicə müddətində müntəzəm nəzarət müayinələri vacibdir.

Treynerlər və funksional aparatlar nə üçündür?

Treynerlər və funksional aparatlar uşaqlarda çənələrin inkişafını istiqamətləndirmək, qapanış pozuntularını qiymətləndirmək və bəzi ağız vərdişlərinin təsirini azaltmaq məqsədilə istifadə olunan ortodontik aparatlardır. Hər iki aparat fərqli göstərişlərə malikdir və seçim yalnız ortodontik müayinədən sonra edilir.

Treyner aparat hansı hallarda istifadə olunur?

Treynerlər elastik materialdan hazırlanan çıxarıla bilən ortodontik aparatlardır. Onlar əsasən dişlərin düzülüşündən daha çox ağız əzələlərinin fəaliyyətinə və bəzi funksional vərdişlərə təsir göstərmək məqsədilə istifadə olunur.

Treyner aşağıdakı hallarda tövsiyə oluna bilər:

• Ağızdan nəfəs alma vərdişi
• Dilin qeyri-düzgün mövqeyi
• Udqunma zamanı dil təzyiqi
• Yüngül diş düzülüş problemləri
• Erkən mərhələdə bəzi qapanış pozuntuları

Treyner hər uşaq üçün uyğun seçim deyil. Aparatın istifadəsi uşağın yaşına, ortodontik problemin növünə və həkimin müayinəsinə əsasən seçilir.

Funksional aparatlar nə zaman istifadə olunur?

Funksional aparatlar böyümə dövründə çənələrin qarşılıqlı münasibətini istiqamətləndirmək məqsədilə istifadə olunur. Bu aparatlar əsasən çənələrin inkişafındakı uyğunsuzluqların müəyyən hallarında tövsiyə edilir.

Ortodontik müayinə zamanı aşağıdakı amillər qiymətləndirilir:

• Alt və üst çənənin inkişafı
• Qapanışın tipi
• Uşağın böyümə mərhələsi
• Dişlərin çıxma vəziyyəti
• Üz skeletinin inkişaf xüsusiyyətləri

Funksional aparatın lazım olub-olmadığı uşağın fərdi müayinəsindən sonra dəqiqləşdirilir. Müalicənin məqsədi çənələrin inkişafını uşağın böyümə potensialına uyğun şəkildə istiqamətləndirməkdir.

Treyner, funksional aparat və plastinka arasında fərq nədir?

Valideynlər ən çox hansı aparatın daha yaxşı olduğunu soruşurlar. Əslində, bu aparatlar bir-birinin alternativi deyil və fərqli klinik vəziyyətlərdə istifadə olunur. Seçim uşağın yaşına, diaqnozuna və ortodontik ehtiyaclarına əsasən edilir.

Bəzi uşaqlarda heç bir aparat tələb olunmur və yalnız müəyyən aralıqlarla müşahidə aparılması kifayət edir.

Çənə inkişafının erkən qiymətləndirilməsi niyə vacibdir?

Çənə inkişafının erkən qiymətləndirilməsi uşaqlarda qapanışın, diş qövslərinin və üz skeletinin inkişafını izləməyə imkan verir. Məqsəd problemi mümkün qədər erkən müəyyənləşdirərək uşağın inkişaf mərhələsinə uyğun qərar verməkdir.

Çənə inkişafındakı dəyişikliklər hər zaman xaricdən aydın görünməyə bilər. Buna görə yalnız dişlərin görünüşünə əsaslanaraq qərar vermək düzgün deyil. Ortodontik müayinə zamanı həm dişlərin düzülüşü, həm də çənələrin qarşılıqlı münasibəti birlikdə qiymətləndirilir.

Erkən qiymətləndirmə aşağıdakı halların müəyyən edilməsinə kömək edə bilər:

• Diş qövsünün dar olması
• Alt və ya üst çənənin inkişaf fərqləri
• Daimi dişlər üçün yer çatışmazlığı
• Qapanış pozuntularının ilkin əlamətləri
• Bəzi ağız vərdişlərinin inkişaf prosesinə təsiri

Erkən diaqnostika hər zaman erkən müalicə demək deyil. Bir çox hallarda həkim yalnız uşağın inkişafını müəyyən aralıqlarla izləməyi tövsiyə edə bilər. Müalicə qərarı isə uşağın fərdi ehtiyaclarına əsasən verilir.

Yeniyetmələrdə qapanış və diş düzülüşü necə korreksiya olunur?

Yeniyetməlik dövründə daimi dişlərin əksəriyyəti çıxmış olur və bu mərhələdə diş düzülüşü ilə yanaşı qapanış problemlərinin korreksiyası da planlaşdırıla bilər. Müalicə üsulu ortodontik problemin növünə, inkişaf səviyyəsinə və fərdi diaqnoza uyğun seçilir.

Bu yaş dövründə daha çox aşağıdakı problemlərlə müraciət edilir:

• Diş sıxlığı
• Dişlər arasında aralıqlar
• Çarpaz qapanış
• Dərin qapanış
• Açıq qapanış
• Dişlərin estetik düzülüş problemləri

Yeniyetmələrdə bəzi hallarda breket sistemi, bəzi hallarda isə digər ortodontik yanaşmalar uyğun hesab edilə bilər. Müalicə planı yalnız klinik müayinə və diaqnostik qiymətləndirmədən sonra hazırlanır.

Bu dövrdə məqsəd yalnız estetik görünüşü yaxşılaşdırmaq deyil, həm də çeynəmə funksiyasını, qapanışı və ağız sağlamlığını dəstəkləyən uzunmüddətli nəticə əldə etməkdir.

Dr. Ümmahani Hüseynova uşaq ortodontiyasını necə qiymətləndirir?

Dr. Ümmahani Hüseynovanın uşaq ortodontiyası üzrə ilkin müayinəsində əsas məqsəd uşağa dərhal aparat seçmək deyil, problemin nədən qaynaqlandığını anlamaqdır. Müayinə zamanı diş düzülüşü, qapanış, diş qövsünün forması, çənə inkişafı və ağız vərdişləri birlikdə yoxlanılır. Müalicə yanaşması isə uşağın vəziyyətinə uyğun qurulur.

Uşaqlarda eyni görünən ortodontik problemlərin səbəbi fərqli ola bilər. Məsələn, diş sıxlığı bəzən sadəcə yer çatışmazlığı ilə bağlı olur, bəzən isə çənə inkişafındakı fərqlər və ya ağız vərdişləri bu vəziyyətə təsir edir. Buna görə yalnız dişlərin görünüşünə əsasən qərar vermək düzgün deyil.

Bu səbəbdən hər uşaq üçün eyni ortodontik plastinka, miofunksional treyner və ya funksional aparat seçilmir. Uşağın yaşı, süd və daimi dişlərinin çıxma mərhələsi, qapanışı, çənə inkişafı və valideynin müşahidələri birlikdə nəzərə alınır.

Valideynə əvvəlcə problemin səbəbi və mümkün müalicə yolları izah olunur. Bundan sonra müşahidə, ortodontik plastinka, miofunksional treyner, funksional aparat və ya sonrakı mərhələdə breket müalicəsinə ehtiyac olub-olmadığına qərar verilir. Məqsəd yalnız diş düzülüşünü yaxşılaşdırmaq deyil, uşağın qapanışını və çənə inkişafını uzunmüddətli perspektivdə düzgün istiqamətləndirməkdir.

Uşaq ortodontiyası qiyməti nədən asılıdır?

Uşaq ortodontiyası qiyməti hər pasiyent üçün eyni olmur. Müalicənin dəyəri ortodontik problemin növündən, seçilən müalicə üsulundan, istifadə olunan aparatın xüsusiyyətlərindən və müalicə müddətindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Qiymətə təsir edən əsas amillər bunlardır:

• İlkin ortodontik müayinənin nəticəsi
• Ortodontik problemin mürəkkəblik səviyyəsi
• İstifadə olunacaq aparatın növü
• Müalicə müddəti
• Nəzarət müayinələrinin sayı
• Əlavə diaqnostik müayinələrin tələb olunması

Dəqiq müalicə planı və qiymətləndirmə yalnız ortodontik müayinədən sonra müəyyən edilə bilər. Buna görə ilkin konsultasiya zamanı uşağın vəziyyəti qiymətləndirilərək fərdi yanaşma əsasında müalicə planı hazırlanır.

Tez-tez verilən suallar

Nəticə

Uşaq ortodontiyası dişlərin düzülüşünü yaxşılaşdırmaqla yanaşı, qapanışın və çənə inkişafının düzgün istiqamətləndirilməsinə də kömək edən mühüm ortodontik sahədir. Erkən müayinə sayəsində bəzi problemləri vaxtında müəyyən etmək və uşağın fərdi inkişaf xüsusiyyətlərinə uyğun müalicə planı hazırlamaq mümkündür.

Əgər uşağınızda diş sıxlığı, qapanış pozuntusu, çənə inkişafı ilə bağlı dəyişikliklər və ya digər ortodontik əlamətlər müşahidə edirsinizsə, Dr. Ümmahani Hüseynovanın qəbuluna yazılaraq ilkin ortodontik müayinədən keçə bilərsiniz. Müayinə zamanı uşağın vəziyyəti ətraflı qiymətləndirilir və ehtiyac olduqda fərdi müalicə planı hazırlanır.