Damaqda irin müalicəsi

Damaqda irinli şişkinlik çox vaxt diş kökü və ya diş əti infeksiyasının əlamətidir. Şişkinliyi sıxmaq, iynə ilə deşmək və ya üzərinə yandırıcı maddə qoymaq olmaz. Ağzınızı ilıq su ilə yaxalaya, yumşaq qidalar seçə və mümkün qədər tez stomatoloqa müraciət edə bilərsiniz.

Damaq absesi diş ağrısı, çeynəmə həssaslığı, ağızda pis dad, diş əti və üz şişkinliyi, bəzən isə yüksək hərarətlə müşayiət oluna bilər. İrin öz-özünə boşaldıqda ağrı azalsa da, bu, infeksiyanın sağaldığını göstərmir. Diş absesi öz-özünə keçmir və stomatoloji müalicə tələb edir.

Nəfəsalma, udma və ya danışma çətinliyi, ağız, üz və boyunda sürətlə artan şişkinlik yaranarsa, adi stomatoloji qəbulu gözləmədən 103 nömrəsinə zəng edin.

Damaqda irin nədir?

Damaqda yaranan irinli şişkinlik çox vaxt bakterial infeksiya nəticəsində formalaşan məhdud abses ocağıdır. Bu vəziyyət damaq absesi və ya palatal abses adlandırıla bilər.

Şişkinlik yumşaq, gərgin, ağrılı və toxunduqda həssas ola bilər. Bəzən üzərində ağ və ya sarımtıl nöqtə görünür. Lakin yalnız görünüşə əsasən şişkinliyin irinli olub-olmadığını və hansı dişlə əlaqəli olduğunu müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

Damaq absesi xüsusilə üst çənədəki dişlərdən birinin kökü ətrafında başlayan infeksiyanın damaq toxumalarına yayılması nəticəsində yarana bilər. İnfeksiya diş ətindən və dişi dəstəkləyən periodontal toxumalardan da başlaya bilər. 

“Diş çirki” ilə damaqda irin eyni problemdirmi?

Xeyr. “Diş çirki” tibbi termin deyil və gündəlik danışıqda bakterial ərp, diş daşı, kariyes və ya irinli şişkinlik kimi fərqli problemləri ifadə edə bilər.

Diş səthindəki bakterial ərp və diş daşı ilə toxumaların daxilində yaranan irin eyni deyil. Damaqda irinli şişkinlik varsa, yalnız diş təmizlənməsi kifayət etməyə bilər.

Diş daşı və bakterial ərp diş əti xəstəliklərinin yaranmasına şərait yarada bilər. İrəliləmiş periodontal problem isə irinli ocaq, ağızda pis dad, şişkinlik və dişlərin hərəkətliliyi ilə müşayiət oluna bilər.

Pasiyentin “damaqda diş çirki” adlandırdığı şişkinlik əslində abses ola bilər. Belə halda nahiyəni qaşımaq, sıxmaq və ya deşmək əvəzinə stomatoloji müayinədən keçmək lazımdır.

Damaqda irin niyə yaranır?

Damaqda irin əsasən dişin daxilində, diş kökü ətrafında və ya diş ətində başlayan bakterial infeksiya nəticəsində yaranır. Dərin kariyes, dişdə çat, travma, periodontal xəstəlik və daha əvvəl müalicə edilmiş dişdə yaranan yeni problem infeksiyaya yol aça bilər.

Dərin kariyes və diş kökü infeksiyası

Dərin kariyes bakteriyaların dişin daxilindəki pulpa toxumasına çatmasına səbəb ola bilər. Pulpa dişin sinir və qan damarlarının yerləşdiyi yumşaq toxumadır.

İnfeksiya kök kanalları boyunca irəlilədikdə diş kökünün ucunda irinli ocaq yarana bilər. Əvvəlcə isti, soyuq və şirin qidalara həssaslıq, daha sonra gecə artan ağrı, çeynəmə zamanı narahatlıq və damaqda şişkinlik müşahidə oluna bilər.

Pulpa canlılığını itirdikdən sonra ağrı zəifləyə bilər. Buna görə ağrının keçməsi infeksiyanın aradan qalxdığını göstərmir.

Diş əti və periodontal abses

Diş əti absesi daha səthi toxumada, periodontal abses isə dişi saxlayan daha dərin toxumalarda irin toplanmasıdır.

Dərin diş əti cibləri, diş daşı, bakterial ərp və diş əti altına ilişən qida qalığı və ya başqa yad cisim infeksiya riskini artıra bilər.

Bu zaman diş əti qızarmış, şişkin və ağrılı görünə bilər. Ağızda pis dad, çeynəmə ağrısı, diş əti ilə diş arasında irin və dişdə hərəkətlilik də yarana bilər.

Çatlamış və ya travma almış diş

Dişdəki çat bakteriyaların daxili toxumalara daxil olması üçün yol yarada bilər. Zərbə almış dişdə xaricdən görünən zədə olmasa belə, pulpa zədələnə və sonradan infeksiyalaşa bilər.

Çatlamış dişdə çeynəmə zamanı qəfil sancı, isti-soyuq həssaslığı və sonradan şişkinlik yarana bilər. Travma almış dişin rəngi zamanla tündləşə bilər.

Kanal müalicəsi edilmiş dişdə təkrar infeksiya

Daha əvvəl kanal müalicəsi edilmiş diş yeni kariyes, plomb və ya qapağın kənarından sızma, kök çatı və ya müalicə olunmamış əlavə kanal səbəbindən yenidən infeksiyalaşa bilər.

Əvvəl müalicə edilmiş dişdə ağrı, çeynəmə həssaslığı, damaqda şişkinlik və ya irinli çıxıntı yaranarsa, diş yenidən qiymətləndirilməlidir. Bəzi hallarda təkrar kanal müalicəsi dişi qorumağa kömək edə bilər.

Damaqda irinin əlamətləri hansılardır?

Damaq absesi yalnız görünən irin nöqtəsi ilə özünü göstərmir. Ağrı, çeynəmə həssaslığı, ağızda pis dad, diş əti şişkinliyi və hərarət də infeksiyanın əlaməti ola bilər. Ağrının olmaması absesi tam istisna etmir.

Ən çox rast gəlinən əlamətlər:

• Damaqda yumşaq və ya gərgin şişkinlik;
• Ağ və ya sarımtıl irin nöqtəsi;
• Döyünən diş ağrısı;
• Dişləmə və çeynəmə zamanı ağrı;
• İsti və soyuğa davam edən həssaslıq;
• Ağızda irin və ya pis dad;
• Ağız qoxusu;
• Şişmiş və həssas diş əti;
• Yanaq və ya üz şişkinliyi;
• Yüksək hərarət və halsızlıq;
• Ağzı açmaqda çətinlik.

Diş absesi güclü ağrı ilə yanaşı, bəzən ağrısız da inkişaf edə bilər. Xüsusilə pulpa canlılığını itirdikdə ağrı azala, infeksiya isə davam edə bilər. 

Damaqda ağrısız və sərt şiş nə ola bilər?

Damaqdakı hər şişkinlik abses deyil. Sərt damağın orta xəttində yerləşən, ağrısız və uzun müddət dəyişməyən sümük çıxıntısı torus palatinus ola bilər. Torus palatinus xoşxassəli sümük çıxıntısıdır.

Damaqdakı şişkinlik abseslə yanaşı kist, xoşxassəli sümük çıxıntısı, tüpürcək vəzi mənşəli dəyişiklik və daha nadir hallarda başqa ağız boşluğu problemləri ilə əlaqəli ola bilər.

Aşağıdakı dəyişikliklər stomatoloq tərəfindən yoxlanmalıdır:

• Yeni yaranan;
• Getdikcə böyüyən;
• Qanayan və ya yara əmələ gətirən;
• Ağrı verən;
• Bir neçə həftə ərzində keçməyən;
• Stomatoloji müalicədən sonra qalan;
• Tez-tez təkrarlanan.

Dəqiq səbəb klinik müayinə və göstəriş olduqda əlavə diaqnostika ilə müəyyən edilir.

Damaqda irin olduqda evdə nə etmək olar?

Evdə görülən tədbirlər yalnız stomatoloqa gedənədək ağrı və narahatlığı azaltmağa kömək edir. Onlar infeksiyanın mənbəyini aradan qaldırmır və stomatoloji müalicəni əvəz etmir.

Stomatoloqa gedənədək:

1. Ağzınızı ilıq su ilə yaxalayın.
2. Dişlərinizi yumşaq fırça ilə ehtiyatla təmizləyin.
3. Yumşaq və ilıq qidalar qəbul edin.
4. Çox isti, soyuq, sərt və şəkərli qidalardan uzaq durun.
5. Ağrıyan tərəflə çeynəməyin.
6. Ağrıkəsicini istifadə təlimatına uyğun qəbul edin və tövsiyə olunan dozanı aşmayın.
7. Mümkün qədər tez stomatoloqun qəbuluna yazılın.

Hamiləlik, südvermə, mədə xorası, böyrək və qaraciyər xəstəliyi, dərman allergiyası və ya qan durulaşdırıcı preparat istifadəsi varsa, ağrıkəsici seçimini həkim və ya əczaçı ilə dəqiqləşdirin.

Damaqdakı şişkinliyi deşmək olarmı?

Xeyr. Damaqdakı irinli şişkinliyi iynə, sancaq və ya başqa iti alətlə deşmək olmaz.

Evdə aparılan müdaxilə:

• Qanaxmaya;
• Toxuma zədələnməsinə;
• Əlavə bakterial çirklənməyə;
• İnfeksiyanın daha dərin nahiyələrə yayılmasına;
• Düzgün müalicənin gecikməsinə səbəb ola bilər.

Şişkinliyi sıxmayın, damağa aspirin və ya başqa tablet qoymayın, spirt və yandırıcı məhlullar tətbiq etməyin və özbaşına antibiotik qəbul etməyin.

İrin öz-özünə axarsa, ağızdakı mayeni tüpürün, ağzınızı ilıq su ilə yaxalayın və şişkinliyi sıxmayın. Ağrının azalması infeksiyanın bitdiyini göstərmir.

Damaq şişkinliyində nə vaxt təcili yardım çağırılmalıdır?

Ağız, üz və boyun nahiyəsində sürətlə artan şişkinlik nəfəsalma və udmanı çətinləşdirə bilər. Belə halda adi stomatoloji qəbulu gözləmək olmaz.

Təcili yardım tələb edən əlamətlər:

• Nəfəsalma çətinliyi;
• Udma və ya danışma çətinliyi;
• Ağız, üz və boyunda sürətlə artan şişkinlik;
• Göz ətrafında şişkinlik;
• Ağzı açmaqda ciddi çətinlik;
• Yüksək hərarət və güclü halsızlıq;
• Ümumi vəziyyətin sürətlə pisləşməsi;
• Uşaqda ağızdan tüpürcək axması və udma çətinliyi. 

Azərbaycanda həyati təhlükə yaradan vəziyyətdə 103 Çağrı Mərkəzinə zəng edin.

Damaqda irinin səbəbi necə müəyyən edilir?

Damaqdakı irinli şişkinliyin səbəbi klinik müayinə, dişin həssaslıq və canlılıq testləri, periodontal qiymətləndirmə və rentgen görüntüsü ilə müəyyən edilir.

Stomatoloq şişkinliyin diş kökü, diş əti və ya başqa ağız toxuması ilə əlaqəli olub-olmadığını qiymətləndirir.

Stomatoloji müayinə zamanı hansı testlər aparıla bilər?

Müayinə zamanı aşağıdakılardan istifadə oluna bilər:

• Damağın və diş ətinin vizual müayinəsi;
• Dişə yüngül vurma və basma testləri;
• İsti-soyuq həssaslıq və pulpa canlılığı testləri;
• Çeynəmə testi;
• Diş əti ciblərinin ölçülməsi;
• Plomb və diş qapaqlarının yoxlanılması;
• Rentgen müayinəsi.

Dişə yüngül vurma zamanı yaranan həssaslıq kökətrafı toxumalarda iltihab ehtimalını göstərə bilər. Lakin bu test təkbaşına diaqnoz qoymaq üçün kifayət etmir və digər klinik testlər və rentgen nəticələri ilə birlikdə qiymətləndirilir.

CBCT nə vaxt lazım olur?

Mürəkkəb hallarda üçölçülü görüntüləmə (konus şüalı kompüter tomoqrafiyası) yəni CBCT seçilə bilər.

CBCT (üçölçülü görüntüləmə) klinik müayinə və adi rentgen görüntüləri kifayət etmədikdə, konkret göstəriş və pasiyentin fərdi vəziyyəti əsasında seçilməlidir. 

Damaqda irin müalicəsi necə aparılır?

Damaqda irin müalicəsinin məqsədi yalnız görünən irini boşaltmaq deyil. İnfeksiyaya səbəb olan diş və ya diş əti problemi də müalicə edilməlidir.

Müalicə seçimi infeksiyanın mənbəyinə, yayılma dərəcəsinə və dişin bərpa edilə bilməsinə əsasən müəyyənləşdirilir.

İrinin boşaldılması — drenaj

Drenaj irinli ocağın stomatoloq tərəfindən təhlükəsiz şəkildə açılaraq boşaldılmasıdır. Bu müdaxilə toxumadakı təzyiqi və ağrını azalda bilər.

Lakin yalnız irin boşaldıldıqda infeksiyanın başladığı diş və ya diş əti problemi aradan qalxmaya bilər. Buna görə əsas mənbə ayrıca müalicə edilməlidir.

Kanal müalicəsi

İnfeksiya dişin pulpasından başlayıbsa və diş bərpa edilə bilirsə, kanal müalicəsi aparıla bilər.

Müalicə zamanı zədələnmiş və infeksiyalaşmış pulpa çıxarılır, kök kanalları təmizlənir, dezinfeksiya edilir və doldurulur. Məqsəd infeksiya mənbəyini aradan qaldırmaq və təbii dişi qorumaqdır. 

Diş əti müalicəsi

Problem periodontal cibdən başlayırsa, diş daşı və bakterial ərpin təmizlənməsi, irinli cibin boşaldılması və əlavə periodontal müalicə tələb oluna bilər.

Müalicə diş əti cibinin dərinliyinə, dişin hərəkətliliyinə və ətraf sümük toxumasının vəziyyətinə əsasən planlaşdırılır.

Dişin çəkilməsi

Diş ciddi şəkildə dağılıbsa, kökdə bərpa edilə bilməyən çat varsa və ya dişi digər müalicələrlə qorumaq mümkün deyilsə, çəkilmə nəzərdən keçirilə bilər.

Dişin kanal müalicəsi və bərpa ilə saxlanılıb-saxlanıla bilməyəcəyi klinik müayinə və rentgen nəticələrinə əsasən müəyyən edilir.

Damaq absesi üçün antibiotik həmişə lazımdırmı?

Xeyr. Hər damaq absesi antibiotik tələb etmir.

İmmun sistemi ağır zəifləməmiş yetkinlərdə pulpa və kökətrafı toxumalardan qaynaqlanan lokal diş infeksiyalarının çoxunda əsas yanaşma drenaj, kanal müalicəsi və ya digər səbəbə yönəlmiş stomatoloji müdaxilədir.

Antibiotik yayılan infeksiya, yüksək hərarət, güclü halsızlıq və ya başqa sistemik əlamətlər olduqda əsas müalicəyə əlavə edilə bilər. Preparatı, dozanı və qəbul müddətini stomatoloq və ya həkim müəyyənləşdirir. 

Özbaşına antibiotik qəbul etmək:

• İnfeksiyanın mənbəyini aradan qaldırmaya bilər;
• Düzgün müalicəni gecikdirə bilər;
• Allergiya və digər yan təsirlərə səbəb ola bilər;
• Antibiotiklərə davamlılıq riskini artıra bilər.

Əvvəllər başqa xəstəlik üçün yazılmış və evdə qalmış antibiotiki damaq absesi üçün istifadə etməyin.

Uşaqlarda damaq absesi zamanı nə etmək lazımdır?

Uşaqda damaq şişkinliyi, diş ağrısı, yüksək hərarət, yeməkdən imtina və ya üz şişkinliyi varsa, stomatoloqa müraciət edilməlidir.

Böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş dərmanları uşağa özbaşına vermək olmaz. Antibiotikin lazım olub-olmadığı uşağın yaşı, çəkisi, infeksiyanın yayılması və ümumi sağlamlıq vəziyyəti nəzərə alınaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir.

Uşaqda nəfəsalma və udma çətinliyi, ağızdan tüpürcək axması, sürətlə böyüyən şişkinlik və ümumi vəziyyətin pisləşməsi təcili tibbi yardım tələb edir. 

Hamiləlik zamanı damaqda irin yaranarsa nə etmək lazımdır?

Hamiləlik zamanı diş infeksiyasının öz-özünə keçməsini gözləmək düzgün deyil. Müalicənin gecikdirilməsi problemin ağırlaşmasına səbəb ola bilər.

Zəruri stomatoloji müayinə, kanal müalicəsi, diş çəkilməsi və kariyesin bərpası tibbi göstəriş olduqda hamiləlik dövründə aparıla bilər. 

Stomatoloqa aşağıdakılar barədə məlumat verin:

• Hamiləliyin müddəti;
• İstifadə etdiyiniz dərmanlar;
• Dərman allergiyaları;
• Yanaşı xəstəliklər;
• Hamiləliyi izləyən həkimin tövsiyələri.

Hamiləlik zamanı ağrıkəsici seçimini həkim və ya əczaçı ilə dəqiqləşdirin. Antibiotik yalnız stomatoloq və ya həkim tərəfindən təyin edilməlidir.

Damaq absesinin qarşısını necə almaq olar?

Damaq absesi riskini azaltmaq üçün kariyes və diş əti xəstəliklərini erkən mərhələdə müəyyənləşdirmək vacibdir.

Aşağıdakı tədbirlərə əməl edin:

• Dişləri gündə iki dəfə flüorid tərkibli diş məcunu ilə fırçalayın;
• Diş aralarını gündəlik təmizləyin;
• Şəkərli qida və içkilərin qəbul tezliyini azaldın;
• Kariyesli, çatlamış və sınmış dişləri vaxtında müalicə etdirin;
• Köhnə plomb və diş qapaqlarını mütəmadi yoxlatdırın;
• Diş əti qanaması və şişkinliyini görməzdən gəlməyin;
• Travma almış dişi stomatoloqa göstərin;
• Müntəzəm stomatoloji müayinədən keçin.

Damaqda irin haqqında tez-tez verilən suallar