Çənə oynağında xırıltı

Çənədən səs gəlməsi, ağız açarkən klik eşidilməsi və çənə oynağında ağrı stomatoloji praktikada rast gəlinən şikayətlər arasındadır. Bu əlamətlər oynaq diskinin hərəkətində dəyişiklik, diş sıxma və qıcama, çeynəmə əzələlərinin gərginliyi, travma, artrit və oynaq səthlərində degenerativ dəyişikliklərlə əlaqəli ola bilər.

Ağzı açıb-bağlayarkən eşidilən ağrısız klik bir çox insanda rast gəlinir və hər zaman müalicə tələb etmir. Səsə ağrı, çənənin kilidlənməsi, ağız açıqlığının azalması və çeynəmə çətinliyi qoşulursa, çənə-gicgah oynağının klinik qiymətləndirilməsi vacibdir.

Dr. Ümmahani Hüseynovanın klinik praktikasında çənədən gələn səsin özündən çox, səsə hansı şikayətlərin qoşulduğu qiymətləndirilir. Eyni “çənəmdən səs gəlir” şikayəti bir pasiyentdə ağrısız oynaq səsi, başqa pasiyentdə disk hərəkətinin pozulması, bruksizm və ya əzələ gərginliyi ilə əlaqəli ola bilər.

Çənə-gicgah oynağı nədir?

Çənə-gicgah oynağı alt çənəni kəllənin gicgah sümüyü ilə birləşdirən cüt oynaqdır. Qulağın ön hissəsində yerləşən bu oynaqlar danışmaq, çeynəmək, udmaq, əsnəmək və ağzı açıb-bağlamaq zamanı işləyir.

Oynağın daxilində sümük səthləri arasında disk yerləşir. Disk çənənin hamar hərəkətinə və yükün oynaq səthləri arasında paylanmasına kömək edir.

Çənə-gicgah oynağı, oynaq diski və çeynəmə əzələləri ilə bağlı ağrı və funksiya pozğunluqları temporomandibulyar pozğunluqlar (TMD) adı altında qiymətləndirilir. TMJ isə çənə-gicgah oynağının özünü ifadə edən beynəlxalq termindir.

Çənədən gələn klik və xırıltı eyni məna daşıyır?

Pasiyentlər çənədən gələn fərqli səsləri “xırıltı”, “çırtıltı”, “klik” və ya “sürtünmə səsi” kimi təsvir edə bilirlər. Klinik baxımdan bu səslərin xarakteri fərqli ola bilər.

Çənədə klik və çırtıltı

Ağız açılarkən və ya bağlanarkən eşidilən qısa klik səsi oynaq diskinin hərəkəti ilə əlaqəli ola bilər. Disk öz normal mövqeyindən sürüşüb çənə hərəkəti zamanı oynaq başcığı ilə yenidən uyğun mövqeyə gəldikdə klik yarana bilər.

Klik ağrı yaratmırsa və çənənin hərəkətini məhdudlaşdırmırsa, çox vaxt müdaxilə tələb etmir.

Çənədə xırıltı və krepitasiya

Qum dənələrinin sürtünməsini xatırladan kobud və davamlı səs krepitasiya adlanır. Belə səs oynaq səthlərində degenerativ dəyişikliklər zamanı müşahidə oluna bilər.

Xırıltıya ağrı, sərtlik və ağız açıqlığının azalması qoşulursa, oynaq strukturlarının ətraflı qiymətləndirilməsinə ehtiyac yarana bilər.

Çənə oynağında xırıltı və ağrının əsas səbəbləri hansılardır?

Çənə oynağı ağrısının səbəbi hər pasiyentdə eyni olmur. Problem oynaq daxilindəki strukturlardan, çeynəmə əzələlərindən və ya bir neçə amilin birlikdə təsirindən qaynaqlana bilər.

Oynaq diskinin yerdəyişməsi

Çənə-gicgah oynağındakı disk alt çənə hərəkət etdikcə oynaq başcığı ilə koordinasiyalı şəkildə hərəkət edir. Diskin mövqeyi və hərəkət trayektoriyası dəyişdikdə klik, ilişmə hissi, ağrı və ağız açılmasında məhdudluq yarana bilər.

Bəzi pasiyentlər əvvəlcə klik səsi hiss etdiklərini, sonradan isə ağızlarını əvvəlki qədər aça bilmədiklərini bildirirlər. Belə dəyişiklik çənə oynağının klinik müayinəsi üçün əsas yaradır.

Diş sıxma və bruksizm

Bruksizm yuxuda diş qıcama və ya oyaq vaxtda dişləri sıxma şəklində özünü göstərə bilər. Bu zaman çeynəmə əzələlərinin yükü artır.

Səhər çənədə yorğunluq, gicgah ağrısı, diş səthlərində aşınma, diş həssaslığı və çeynəmə əzələlərində gərginlik bruksizm ehtimalını düşündürə bilər.

Bu əlamətlərdən biri əsasında bruksizm diaqnozu qoyulmur. Dişlər, çeynəmə əzələləri, çənə hərəkəti və pasiyentin şikayətləri birlikdə qiymətləndirilir.

Çeynəmə əzələlərinin gərginliyi

Çənə ağrısının mənbəyi bəzən oynağın özündən yox, çeynəmə əzələlərindən qaynaqlanır. Əzələ mənşəli ağrı qulaq önü, yanaq, gicgah və boyun nahiyəsinə yayıla bilər.

Uzun müddət dişləri sıxmaq, tez-tez saqqız çeynəmək və çənəni gərgin vəziyyətdə saxlamaq çeynəmə əzələlərinin yükünü artıra bilər.

Çənəyə düşən travma

Üz və çənə nahiyəsinə zərbə, idman travması, qəza və ya ağzın kəskin şəkildə həddindən artıq açılması oynaq strukturlarına təsir göstərə bilər.

Travmadan sonra başlayan ağrı, yeni yaranmış səs, ağız açıqlığının azalması və dişlərin əvvəlkindən fərqli qapanması müayinə üçün səbəbdir.

Artrit və degenerativ oynaq dəyişiklikləri

Çənə-gicgah oynağında osteoartrit və başqa oynaq xəstəlikləri yarana bilər. Belə hallarda ağrı, sərtlik, hərəkət məhdudluğu və krepitasiya müşahidə oluna bilər.

Kobud sürtünmə səsi oynaq səthlərində dəyişiklik ehtimalını düşündürə bilər. Diaqnoz isə səsin xarakteri, klinik müayinə və ehtiyac yaranarsa görüntüləmə nəticələri birlikdə qiymətləndirilərək qoyulur.

Ağzı açanda çənədən səs gəlməsi təhlükəlidirmi?

Ağrı yaratmayan və çənənin hərəkətini məhdudlaşdırmayan klik çox insanda rast gəlinir. Belə səs hər zaman çənə oynağı xəstəliyi və ya müalicə ehtiyacı anlamına gəlmir.

Aşağıdakı əlamətlərdən biri yaranarsa stomatoloji müayinə məsləhətdir:

• Klik və ya xırıltı ağrılı olursa;
• Ağız əvvəlki qədər açılmırsa;
• Çənə açılarkən və ya bağlanarkən ilişirsə;
• Çənə kilidlənirsə;
• Çeynəmə zamanı ağrı yaranırsa;
• Çənənin hərəkət istiqaməti dəyişirsə;
• Səs travmadan sonra başlayıbsa.

Səsin gücündən çox, ağrı və çənə funksiyasında yaranan dəyişiklik klinik baxımdan əhəmiyyət daşıyır.

Çənə oynağı ağrısı qulağa və gicgaha vura bilərmi?

Çənə-gicgah oynağı qulağın ön hissəsində yerləşir. Çeynəmə əzələlərinin bir qismi isə gicgah nahiyəsi ilə anatomik əlaqədədir. Buna görə oynaq və əzələ mənşəli ağrı qulaq önü, gicgah, yanaq, üz və boyun nahiyəsində hiss oluna bilər. NIDCR üz və boyuna yayılan ağrını TMD zamanı rast gəlinən əlamətlər sırasında göstərir.

Pasiyent çeynəyərkən qulaq ətrafında ağrı və gicgahda gərginlik hiss edə bilər. Uzun müddət davam edən qulaq ağrısının başqa səbəbləri nəzərə alınmalı, ehtiyac yaranarsa uyğun ixtisas həkiminin müayinəsi aparılmalıdır.

Səhər çənə ağrısı bruksizmin əlaməti ola bilərmi?

Səhər oyandıqda çənədə ağrı, yorğunluq və gicgah nahiyəsində gərginlik gecə diş sıxma və ya qıcama ehtimalını düşündürə bilər.

Bruksizmlə əlaqəli ola bilən əlamətlər bunlardır:

• Səhər çənədə yorğunluq;
• Gicgah nahiyəsində ağrı;
• Diş səthlərində aşınma;
• Dişlərdə çat və həssaslıq;
• Çeynəmə əzələlərində gərginlik;
• Yuxuda diş qıcama səsinin yaxınlar tərəfindən eşidilməsi.

Diş aşınması fərqli səbəblərlə yarana bildiyi üçün bruksizm qiymətləndirilməsi tək bir əlamət əsasında aparılmır.

Stress çənə ağrısını artıra bilərmi?

Stress çənə-gicgah oynağı problemlərinin tək səbəbi kimi qiymətləndirilmir. Stressli dövrlərdə diş sıxma vərdişi, çeynəmə əzələlərinin gərginliyi, yuxu problemləri və ağrı həssaslığı arta bilər.

Bu səbəbdən bəzi pasiyentlər gərgin dövrlərdə səhər çənə yorğunluğunu, gicgah ağrısını və diş sıxmanı daha çox hiss edə bilirlər.

Müasir TMD yanaşması bu problemləri bioloji, davranış və psixososial amillərin qarşılıqlı təsiri çərçivəsində qiymətləndirir.

Dişlərin düzgün qapanmaması çənə ağrısının əsas səbəbidir?

Çənə oynağı problemlərini hər vəziyyətdə dişlərin qapanışı ilə izah etmək müasir elmi yanaşma ilə uyğun gəlmir. Mövcud sübutlar maloklüziya ilə TMD arasında güclü universal səbəb əlaqəsini təsdiqləmir.

Çənə oynağı problemi olan pasiyentin dişlərinin qapanışı müayinə edilir. Bununla yanaşı oynaq, disk, çeynəmə əzələləri, bruksizm əlamətləri, çənənin hərəkəti və ağrının xarakteri birlikdə nəzərə alınır.

TMD ağrısını aradan qaldırmaq məqsədilə dişləri yonmaq və qapanışı geri dönüşü olmayan şəkildə dəyişmək standart başlanğıc yanaşması sayılmır.

Çənə oynağı problemi hansı əlamətlərlə özünü göstərə bilər?

Çənə-gicgah oynağı və çeynəmə əzələləri ilə bağlı problemlərdə aşağıdakı əlamətlər müşahidə oluna bilər:

• Qulağın önündə çənə ağrısı;
• Ağzı açanda çənədən səs gəlməsi;
• Ağrılı klik və xırıltı;
• Çeynəmə zamanı artan ağrı;
• Ağız açıqlığının azalması;
• Çənənin kilidlənməsi;
• Çənənin açılarkən yana istiqamətlənməsi;
• Gicgah və üz nahiyəsinə yayılan ağrı;
• Səhər çənə yorğunluğu;
• Diş sıxma və qıcama;
• Diş səthlərində aşınma.

Şikayətlərin müddəti, ağrının intensivliyi və çeynəmə funksiyasına təsiri müayinə zamanı ayrıca nəzərə alınır.

Çənə oynağı necə müayinə olunur?

Çənə oynağı probleminin qiymətləndirilməsi pasiyentin şikayətinin ətraflı dinlənməsi və klinik müayinə ilə başlayır.

Həkim ağrının yerini, nə vaxt başladığını, hansı hərəkətlə artdığını, çənənin nə qədər açıldığını, hərəkət trayektoriyasını, oynaq səslərini, çeynəmə əzələlərinin vəziyyətini və diş səthlərində aşınma əlamətlərini qiymətləndirə bilər.

Hər çənə səsi üçün MRT və ya KŞKT çəkilməsi tələb olunmur. Görüntüləmə üsulu klinik müayinədə cavablandırılması lazım olan suala uyğun seçilir.

Çənə oynağı üçün MRT nə zaman istifadə olunur?

MRT oynaq diski və yumşaq toxumaların qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur.

Diskin mövqeyi, forması və oynaq daxilindəki yumşaq toxuma dəyişiklikləri haqqında məlumat lazım gəldikdə MRT informativ müayinə üsuludur. MRT oynaq diskini etibarlı göstərən əsas görüntüləmə metodudur.

KŞKT və ya CBCT nə zaman istifadə olunur?

Konus-şüalı kompüter tomoqrafiyası (KŞKT/CBCT) çənə oynağının sümük strukturlarını detallı qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.

Travma, oynaq başcığında sümük dəyişiklikləri və degenerativ proses şübhəsi yarandıqda KŞKT faydalı məlumat verə bilər.

MRT və KŞKT fərqli anatomik strukturları qiymətləndirir. MRT yumşaq toxuma və disk, KŞKT isə sümük strukturları barədə daha ətraflı məlumat verir.

Çənə oynağında xırıltı və ağrı necə müalicə olunur?

Müalicə ağrının mənbəyi və çənə oynağı probleminin xüsusiyyətlərinə əsasən seçilir. Müasir TMD yanaşmasında başlanğıc mərhələdə konservativ və geri dönüşü olan üsullara üstünlük verilir.

Şikayətin artdığı dövrdə çənəyə düşən yükün azaldılması, sərt və uzun müddət çeynəmə tələb edən qidalardan uzaq durmaq, saqqız çeynəməmək, çənəni qəsdən çırtlatmamaq və diş sıxma vərdişini nəzarətdə saxlamaq tövsiyə oluna bilər.

Uyğun pasiyentlərdə fizioterapiya və xüsusi çənə məşqlərindən istifadə edilə bilər. Bruksizm və bəzi TMD formalarında fərdi hazırlanmış splint və ya gecə qoruyucu aparatı klinik müayinədən sonra müalicə planına daxil edilə bilər.

Cərrahi müdaxilələr TMD zamanı başlanğıc müalicə üsulu kimi seçilmir. Daha sadə və konservativ yanaşmalardan nəticə alınmayan, ciddi struktur və funksional problemi olan seçilmiş pasiyentlərdə əlavə müdaxilələr nəzərdən keçirilə bilər.

Çənə oynağı və bruksizm problemi üçün hansı həkimə müraciət etmək lazımdır?

Çənədən səs gəlməsi, çənə ağrısı, diş sıxma, səhər çənə yorğunluğu, ağız açılmasının məhdudlaşması və çənənin kilidlənməsi zamanı çənə-gicgah oynağının funksiyasını, çeynəmə əzələlərini və bruksizm əlamətlərini birlikdə qiymətləndirən stomatoloqa müraciət etmək məqsədəuyğundur.

Kondiloqrafiya çənə hərəkətlərinin qiymətləndirilməsində nə göstərir?

Funksional qiymətləndirməyə ehtiyac yarandıqda kondiloqrafiyadan istifadə oluna bilər. Kondiloqrafiya alt çənənin açılma-bağlanma, önə və yanlara hərəkəti zamanı oynaq başcıqlarının hərəkət trayektoriyasını rəqəmsal şəkildə qeydə alır.

Əldə olunan məlumatlar klinik müayinə nəticələri ilə birlikdə qiymətləndirilərək çənə hərəkətlərinin xüsusiyyətlərini daha ətraflı təhlil etməyə və fərdi müalicə planının hazırlanmasına kömək edir.

Kondiloqrafiya klinik müayinənin yerini tutmur. Funksional məlumatlar pasiyentin şikayətləri və digər müayinə nəticələri ilə birlikdə dəyərləndirilir.

Çənə oynağı və bruksizm müalicəsi necə planlaşdırılır?

Çənədən səs gələn hər pasiyentdə problemin səbəbi eyni olmur. Bu səbəbdən müalicə hazır standart paket şəklində yox, klinik və funksional qiymətləndirmənin nəticəsinə əsasən fərdi planlaşdırılır.

Pasiyentin vəziyyətinə uyğun olaraq çənəyə düşən yükün idarə olunması, bruksizmə nəzarət, fərdi splint, funksional müşahidə və nəzarət müayinələri planlaşdırıla bilər.

Çənə ağrısı, diş sıxma, səhər çənə yorğunluğu və ya çənədən gələn səslər davam edirsə, çənə oynağının funksional vəziyyəti qiymətləndirilməsi üçün Dr. Ümmahani Hüseynovanın qəbuluna yazıla bilərsiniz.

Çənə oynağı ağrısında nə vaxt həkimə müraciət etmək lazımdır?

Aşağıdakı hallarda müayinəni gecikdirməmək məsləhətdir:

• Ağrı davam edir və ya getdikcə artırsa;
• Ağız əvvəlki qədər açılmırsa;
• Çənə tez-tez kilidlənirsə;
• Çeynəmə çətinləşibsə;
• Travmadan sonra ağrı başlayıbsa;
• Dişlərin qapanışında qəfil dəyişiklik hiss olunursa;
• Üz və çənə nahiyəsində şişkinlik yaranıbsa;
• Qızdırma və infeksiya əlamətləri varsa.

Travmadan sonra çənənin hərəkət etdirilə bilməməsi, sürətlə artan şişkinlik, udma və ya nəfəsalma çətinliyi təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Çənə oynağında xırıltı və ağrı haqqında tez-tez verilən suallar

Mənbələr

1. National Institute of Dental and Craniofacial Research. Temporomandibular Disorders (TMD).
2. Manfredini D, Häggman-Henrikson B, Al Jaghsi A və b. Temporomandibular disorders: INfORM/IADR key points for good clinical practice based on standard of care. Cranio. 2025;43(1):1–5. DOI: 10.1080/08869634.2024.2405298.
3. Mallya SM və b. Recommendations for Imaging of the Temporomandibular Joint. Position Statement from the American Academy of Oral and Maxillofacial Radiology and the American Academy of Orofacial Pain.